Petrol Sözleşmeleri

Petrol sondajlayan ilk Amerikalı olan Edwin Drake’in, 1859 yılında Seneca Petrol Şirketi tarafından Titusville, Pennsylvania’da petrol yataklarını keşfetmesi için yıllık 1000$’a sözleşme yapmasından bu yana, petrolün bulunması, çıkarılması, işlenmesi vb. süreçleri kapsayan binlerce petrol sözleşmesi yapıldı. Bu sözleşmeleri daha iyi kavrayabilmek için, petrol projelerinin 4 önemli aşamasını bilmek gerekir [1]:

1.Keşif: Petrol kaynağının keşfi, sondajı ve kıymet takdiri aşamalarını içeren bu süreç 2-4 yıl arası sürer.

2.Geliştirme: Toprağın yapısı, konumu ve çıkarılacak ülkenin mevzuatı değerlendirilerek kaç kuyunun açılacağı, nasıl bir platform kullanılacağı, petrolün  nereye transfer edileceği vb. mühendislik, çevresel etki, işletme maliyeti gibi birçok değişkeni içeren en maliyetli aşamadır.

3.Üretim: Petrolün keşfi ve çıkarılması için gerekli yatırımların neredeyse 10 yıllık bir sürecin ardından tamamlanmasıyla üretim başlar.

4.Devreden çıkarma: Petrol çıkarılan bölgenin ekonomik ömrünü tamamlaması ya da çevresel, sosyal, siyasi vb. sebeplerden ötürü geride ciddi miktarda petrol kalsa dahi yatırımı yapan şirket belirli bir sürenin ardından bölgeden çekilir.

Bir petrol kuyusunun bulunması, üretimi ve kapatılmasını içeren tüm bu aşamalar yüzlerce paydaşı içeren 100den fazla sözleşme ile gerçekleşir. Bu sözleşmeleri içeren taraflar genel olarak şunlardır:

  • Hükümetler ve ulusal petrol şirketleri, örn: Gazprom
  • Uluslararası petrol şirketleri, örn: BP, Shell, Exxon, Chevron
  • Bankalar, örn: JP Morgan, World Bank
  • Mühendislik firmaları, sondaj şirketleri, örn: Halliburton, Schlumberger
  • Nakliye, ticaret şirketleri ve rafineriler, örn: Hess, Glencore, Koch Industries

Yapılan yüzlerce sözleşmeden belki de en önemlisi hükümetler ve uluslararası petrol şirketleri arasında yapılan sözleşmedir. Çünkü bu sözleşme ülkenin petrol kaynağının ilgili şirketlerce işletilmesi için legal dayanak olduğundan diğer tüm sözleşmeler direk veya dolaylı olarak bu sözleşmeye bağlıdır. Sözleşmenin kazanılması için 3 farklı yol izlenir:

1.Rekabetçi teklif: Şirketlerin en iyi sözleşme maddelerini önermek için birbiriyle yarıştığı sistemdir.

2.Amaca özel teklif (ad hoc): Yatırımcıların belli bölgeler için kendiliğinden gelip hükümetlerle müzakerede bulundukları sistemdir.

3.Önce gelen alır: Başvuru yapıp şartları sağlayan ilk şirketin sözleşme imzaladığı şirkettir.

Şirketin sözleşme hakkını kazanmasının ardından yapılacak sözleşme 4 şekilde olabilir:

1.İmtiyaz sözleşmesi: Yüklenici firma bulduğu/çıkarttığı petrolün sahibidir. İhracatçı ülkeye rödovans ve vergi şeklinde ödeme yapar. 1960-70’lere kadar petrol yataklarına sahip olan ülkelerin mali ve teknolojik durumlarının yetersizliğinden ötürü uluslararası şirketlerle bu sözleşmeler imzalanmıştır.

2.Üretim paylaşım anlaşması: 1966 yılında Endonezya’nın milliyetçi bir tavırla aldığı karar neticesinde petrol şirketlerine çıkarılan petrolün belli bir yüzdesi verilmiştir. Bu model, 1960 yılında Petrol İhrac Eden Ülkeler Birliği’nin (OPEC) kurulmasının ardından ihracatçı ülkeler arasında benimsenmiştir.

3.Hizmet sözleşmesi: Yüklenici şirkete çıkarttığı petrol miktarı başına ödeme yapılır.

4. Ortak girişim sözleşmesi: Ulusal petrol şirketi ve diğer uluslararası şirketlerin ortak bir girişim kurarak yaptığı sözleşmedir.

Her ne kadar literatürde 4 çeşit sözleşme şeklinden bahsedilse de, günümüzde sözleşmeler bu dördünün de çeşitli özelliklerinden yararlanılarak yapılır. Bu sözleşmelerde yer alan mali ödeme şekilleri şu şekilde sıralanabilir:

  • İmza parası: Petrol sözleşmesi imzalandığı zaman şirketlerin ihracatçı ülkeye yaptığı ödemedir. Petrolün kolay bulunduğu ülkelerde yüksek, zor bulunduğu ülkelerde ise düşük miktarda ödeme yapılır. İlgili bölgelerde petrol bulunup bulunmaması imza parasını etkilemez, her şekilde ödeme yapılır. Örn: Angola’nın derin denizler için yapmış olduğu sözleşmede 1.1 milyar $’lık imza ödemesi yapılmıştır.
  • Üretim bonusu: Petrol üretiminin belirli aşamalarında ülkelere yapılan sabit miktarda ödemedir. Örn: Libya’nın yapmış olduğu sözleşme gereği her ticari keşfin ardından 1 milyon $, bir kuyudaki 100 milyon varillik üretimde 5 milyon $ ve bu miktarın ardından üretilen her 30 milyon varil üretimde 3 milyon $’lık ödeme yapılır.
  • Kira bedeli: Kontratın yapıldığı yıldan itibaren her yıl kaynak ülkelere belirli miktarda ödeme yapılır. Örn: Gana’ya, kontrata dahil olan her km2’lik alan için ilk keşif sürecince 30$, sonraki keşif sürecinde 50 $, son keşif sürecinde 75 $ ve geliştirme ve üretim aşamalarında 100 $ ödeme yapılır.
  • Rödovans bedeli: Üretilen petrolün miktarına ve (maliyetler çıkarılmadan) değerine göre  belirli bir yüzde ile ülkelere ödeme yapılır. Örn: Kamboçya, Suriye ve Tanzanya’ya %12.5 rödovans bedeli ödenir.
  • Şirket gelir vergisi: Petrol şirketlerinin net gelirleri üzerinden alınan vergidir. Genellikle %25-%35 arasında değişir.
  • Kar paylaşımı: %40-60 arasında değişir. Örn: Filipinler’e şirket karının %60’ı ödeme olarak yapılır.
  • Devlet iştiraki: Ulusal petrol şirketleri projenin tamamına veya belirli aşamalarına yarı yarıya veya belirli oranlarda ortak olur. Örn: Norveç %50 oranında ortak iken Kamerun tüm maliyeti şirketlere yüklemiştir.
  • Diğer kazanç bazlı vergiler: Petrol fiyatları dünya genelinde değişken olduğu için belirli aşamalarda bazı vergiler uygulanır. Örn: Brezilya, üretim (yani kazanç) artığında net gelirdeki payını artırır.
  • Diğer vergiler: Katma değer vergisi, ithalat vergisi, emlak vergisi, tüketim vergisi vs.

Aşağıda yer alan formül, Afganistan ve Çin Ulusal Petrol Şirketi arasında imzalan 2011 tarihli anlaşmada yer alan ham petrolün satış fiyatını belirler:

P= U + (B-U) * (1+0.15139 * Ap-b – 0.1434 * Sp-b – T – D)

P= Ham petrol fiyatı

B= Brent petrol fiyatı

U= Rusya Ural’dan çıkan petrolün fiyatı

Ap-b = Afgan petrolünün API değeri

S, T ve D: diğer değişkenler

Yukarıdaki formülden anlaşıldığı üzere bölgeden çıkan ham petrolün fiyatı o petrolün API değeri ve Brent ile Ural petrollerinin dünyadaki satış fiyatına bağlıdır. Daha fazla bilgi için bkz: Ham Petrol Piyasası: Brent, WTI ve Dubai Petrollerinin Karşılaştırılması

oil-signature+hi+res[2]

KAYNAK:

[1] “Oil Contracts: How to read and undestand them, ” OpenOil, [Online]. Available: http://www.eisourcebook.org/cms/January%202016/Oil%20Contratcs,%20How%20to%20Read%20and%20Understand%20them%202011.pdf, 18 Nis. 2016

[2] http://www.luciabalcazar.com/

 

Bu yazı Fosil Yakıtlar kategorisine gönderilmiş ve , , ile etiketlenmiş. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Petrol Sözleşmeleri için 2 cevap

  1. Geri izleme: Ham Petrol Piyasası: Brent, WTI ve Dubai Petrollerinin Karşılaştırılması – elektronvolt

  2. Geri izleme: Ham Petrol Piyasası: Brent, WTI ve Dubai Petrollerinin Karşılaştırılması – Hidrokarbon Adam

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir